ENDOKRINE I IMUNOLOŠKE PROMENE U TEŠKOJ TRAUMI: SAVREMENI BIOMARKERI, PROGNOSTIČKI FAKTORI I KLINIČKE IMPLIKACIJE

Filip Radović; Mihajlo Ćurčić; Marija Rudić; Ana Drakul; Dražen Radanović; Vanja Misić Mandić; Sonja Giljača; Nikola Slijepčević

doi:10.5937/zdravzast54-63065

Filip Radović Medicinski fakultet, Univerzitet u Beogradu, Beograd, Republika Srbija; Urgentni centar, Univerzitetski klinički centar Srbije, Beograd, Republika Srbija
Mihajlo Ćurčić Medicinski fakultet, Univerzitet u Beogradu, Beograd, Republika Srbija; Neurohirurška klinika, Univerzitetski klinički centar Srbije, Beograd, Republika Srbija
Marija Rudić Medicinski fakultet, Univerzitet u Beogradu, Beograd, Republika Srbija; Institut za farmakologiju, kliničku farmakologiju i toksikologiju, Medicinski fakultet Univerzitet u Beogradu, Beograd; Odeljenje za anesteziologiju i reanimaciju, Centar za anesteziologiju i reanimaciju, Univerzitetski Klinički Centar Srbije, Beograd, Republika Srbija
Ana Drakul Institut za anatomiju, Medicinski fakultet Novi Sad, Novi Sad, Republika Srbija
Dražen Radanović Medicinski fakultet, Univerzitet u Beogradu, Beograd, Republika Srbija; Neurohirurška klinika, Univerzitetski klinički centar Srbije, Beograd, Republika Srbija; Institut za farmakologiju, kliničku farmakologiju i toksikologiju, Medicinski fakultet Univerzitet u Beogradu, Beograd https://orcid.org/0000-0003-1910-6000
Vanja Misić Mandić Medicinski fakultet, Univerzitet u Beogradu, Beograd, Republika Srbija; Institut za farmakologiju, kliničku farmakologiju i toksikologiju, Medicinski fakultet Univerzitet u Beogradu, Beograd; Odeljenje za anesteziologiju i reanimaciju, Centar za anesteziologiju i reanimaciju, Univerzitetski Klinički Centar Srbije, Beograd, Republika Srbija
Sonja Giljača Gradski zavod za javno zdravlje Beograda, Beograd, Republika Srbija
Nikola Slijepčević Medicinski fakultet, Univerzitet u Beogradu, Beograd, Republika Srbija; Klinika za endokrinu hirurgiju, Univerzitetski Klinički Centar Srbije, Beograd, Republika Srbija

DOI: https://doi.org/10.5937/zdravzast54-63065

Ključne reči: trauma, rendokrini biomarkeri, imunološki biomarkeri, prognoza, kritično stanje

Sažetak

Teška trauma pokreće složen i dinamičan odgovor organizma koji obuhvata istovremene endokrine, imunološke i metaboličke promene, sa direktnim uticajem na klinički tok i ishod lečenja. Aktivacija hipotalamo–hipofizno–adrenalne ose, promene u lučenju kateholamina, poremećaji tireoidne funkcije i disbalans inflamatornog odgovora predstavljaju ključne komponente sistemskog odgovora na traumatski stres. Cilj ovog preglednog rada bio je da se, na osnovu savremene literature, sistematizuju endokrini i imunološki biomarkeri koji imaju prognostički značaj kod pacijenata sa teškom traumom, kao i da se sagledaju njihove kliničke implikacije u intenzivnoj medicini. Pregledom relevantnih radova objavljenih u periodu od 2014. do 2025. godine analizirane su promene koncentracija kortizola i kateholamina, sindrom insuficijencije kortikosteroida povezan sa kritičnom bolešću (CIRCI), ne-tiroidni sindrom bolesti (NTIS), kao i inflamatorni biomarkeri poput interleukina-6 i C-reaktivnog proteina. Posebna pažnja posvećena je njihovoj ulozi u predikciji mortaliteta, razvoja multiple organske disfunkcije, respiratornog pogoršanja i septičkih komplikacija. Dostupni podaci ukazuju da rani poremećaji endokrinih osa, naročito abnormalni obrasci kortizolne i tireoidne reakcije, imaju značajnu prognostičku vrednost, dok inflamatorni i transkriptomski biomarkeri omogućavaju precizniju stratifikaciju rizika u ranim fazama kritične bolesti. Integracija endokrinih, imunoloških i metaboličkih biomarkera sa kliničkim parametrima i demografskim karakteristikama pacijenata predstavlja osnovu savremenog, personalizovanog pristupa u lečenju teške traume. Dalja istraživanja treba da budu usmerena ka standardizaciji dijagnostičkih kriterijuma, optimalnom vremenu uzorkovanja i evaluaciji terapijskih intervencija, sa ciljem unapređenja ishoda i smanjenja mortaliteta kod kritično obolelih pacijenata.

Reference

Brauckmann V., Enke S.R., Dietrich A.K.I.M., Roth S., Wilhelmi M. Patterns of sex-specific outcomes and mortality in polytrauma: a demographic and epidemiologic analysis by injury severity score. Eur J Trauma Emerg Surg 2025;51:250. Available at: https://doi.org/10.1007/s00068-025-02930-7

Maas A. I. R., Menon D. K., Manley G. T., Abrams M., Åkerlund C., Andelic N. et al. InTBIR Participants and Investigators (2022). Traumatic brain injury: progress and challenges in prevention, clinical care, and research. The Lancet. Neurology, 21(11), 1004–1060. https://doi.org/10.1016/S1474-4422(22)00309-XKwok AM, Davis JW, Dirks RC, Sue LP, Wolfe MM, Kaups K. Prospective evaluation of admission cortisol in trauma. Trauma Surg Acute Care Open. 2020;5(1):e000386. doi:10.1136/tsaco-2019-000386

Engel S, Laufer S, Klusmann H, Schulze L, Schumacher S, Knaevelsrud C. Cortisol response to traumatic stress to predict PTSD symptom development - a systematic review and meta-analysis of experimental studies. Eur J Psychotraumatol. 2023;14(2):2225153. doi:10.1080/20008066.2023.2225153

Sobolewska J, Dzialach L, Kuca P, Witek P. Critical illness-related corticosteroid insufficiency (CIRCI) - an overview of pathogenesis, clinical presentation and management. Front Endocrinol (Lausanne). 2024;15:1473151. doi:10.3389/fendo.2024.1473151

Prete A., Yan Q., Al-Tarrah K., Akturk H. K., Prokop L. J., Alahdab F. (2018). The cortisol stress response induced by surgery: A systematic review and meta-analysis. Clinical endocrinology, 89(5), 554–567. https://doi.org/10.1111/cen.13820

Duran I., Banerjee A., Flaherty P. J., Que Y. A., Ryan C. M., Rahme L. G. et al. (2024). Development of a biomarker prediction model for post-trauma multiple organ failure/dysfunction syndrome based on the blood transcriptome. Annals of intensive care, 14(1), 134. https://doi.org/10.1186/s13613-024-01364-5

Trancă SD, Petrişor CL, Hagău N. Biomarkers in polytrauma induced systemic inflammatory response syndrome and sepsis - a narrative review. Rom J Anaesth Intensive Care. 2014;21(2):118-122.

Marta R, Svitlana Y, Konstiantyn K, Maryna M, Andriy D, Oleksandr O. Potential Predictors of Mortality in Adults with Severe Traumatic Brain Injury. Brain Sciences. 2025; 15(9):1014. Available at: https://doi.org/10.3390/brainsci15091014

Goder N., Gerstenhaber F., Gal Oz A., Stavi D., Angel Y., Nini A., et al. (2024). Cortisol Levels During First Admission Day Are Associated With Clinical Outcomes in Surgical Critically Ill Patients. Critical care explorations, 6(5), e1086. https://doi.org/10.1097/CCE.0000000000001086

Menger MM, Histing T, Laschke MW, Ehnert S, Viergutz T, Fontana J. Cortisol stress response after musculoskeletal surgery: a narrative review. EFORT Open Rev. 2025;10(4):186-192. doi:10.1530/EOR-2024-0126

Suh JI, da Roza DL, Cadamuro FM, Malbouisson LMS, Sanches TR, Andrade L. Catecholamine concentration as a predictor of mortality in emergency surgical patients. Int J Emerg Med. 2024;17(1):95. doi:10.1186/s12245-024-00676-4

Voelckel WG. Vasopressin in traumatic hemorrhagic shock. Curr Opin Anaesthesiol. 2025;38(2):81-92. doi:10.1097/ACO.0000000000001456

Nesek Adam V, Keranović A, Simić A, Matolić M, Murselović T. Vasopressors in Trauma Patients: A Review of Indications, Benefits, and Controversies. ANNALES MEDICINAE URGENTIS;1(1):60-66. Available at: https://doi.org/10.64266/amu.1.1.10

Gauss T., Gayat E., Harrois A., Raux M., Follin A., Daban J. L. et al.(2018). Effect of early use of noradrenaline on in-hospital mortality in haemorrhagic shock after major trauma: a propensity-score analysis. British journal of anaesthesia, 120(6), 1237–1244. https://doi.org/10.1016/j.bja.2018.02.032

Morabito LA, Corica D, Pepe G, Li Pomi A, Aversa T, Wasniewska MG. Critical illness-related corticosteroid insufficiency (CIRCI) in paediatric patients: a diagnostic and therapeutic challenge. Ital J Pediatr. 2024;50(1):46. Published 2024 Mar 11. doi:10.1186/s13052-024-01616-x

Vidart J, Jaskulski P, Kunzler AL, Marschner RA, Ferreira de Azeredo da Silva A, Wajner SM. Non-thyroidal illness syndrome predicts outcome in adult critically ill patients: a systematic review and meta-analysis. Endocr Connect. 2022;11(2):e210504. doi:10.1530/EC-21-0504

Elmas D, Kizilarslanoglu MC. Non-Thyroidal Illness Syndrome: A Predictor of Non-Invasive Ventilation Failure and Mortality in Critically Ill Patients. Medicina. 2025;61(5):927. Available at: https://doi.org/10.3390/medicina61050927

Sciacchitano S, Capalbo C, Napoli C, Anibaldi P, Salvati V, De Vitis C, et al. Nonthyroidal Illness Syndrome: To Treat or Not to Treat? Have We Answered the Question? A Review of Metanalyses. Front Endocrinol. 2022;13:850328. doi: 10.3389/fendo.2022.850328

Wu H, Mu Y, Liu Y, Zhang R, Xu Y, Zhang Y, et al. The Impact of Non-Thyroidal Illness Syndromes on The Prognosis and Immune Profile in Severe Fever with Thrombocytopenia Syndrome Patients. Infect Drug Resist. 2025;18:1439-1449.

Available at: https://doi.org/10.2147/IDR.S506378

Hifumi T., Okada I., Kiriu N., Hasegawa E., Ogasawara T., Kato H. Et al. Thyroid hormone alterations in trauma patients requiring massive transfusion: An observational study. World journal of emergency medicine, 5(4), 270–274. https://doi.org/10.5847/wjem.j.issn.1920-8642.2014.04.005 (2014).

Armanious TR, Khalifa AA, Abubeih H, Badran M, Adam FF, Farouk O. Admission Blood Glucose Level with a Cutoff Value of 15 mmol/L Is a Reliable Predictor of Mortality in Polytraumatized Patients—a Prospective, Observational, Longitudinal Study From a North African Level One Trauma Center. Orthop Res Rev. 2025;17:43-54.