Sociološki pregled

Uspešan nastavak srpsko-ruske sociološke saradnje

Uroš V. Šuvaković — 2026-01-26

Aktualnost shvatanja Svetozara Markovića o „socijalizmu i društvenom pitanju“

Vera Vratuša — 2026-01-26

U radu se predstavljaju shvatanja socijalnog i društvenog pitanja, odnosno socijalne revolucije u delu Svetozara Markovića, kao skupine članaka koja rezimira osnovne teze svih glavnih Markovićevih radova, od Programa za list Radenik, preko Srbije na istoku, članaka o ravnopravnosti žena, Pariskoj komuni i obrazovanju, do Velike Srbije. Zbog ograničenog prostora u fokusu ovog rada biće analiza sadržaja onih članaka koji se najneposrednije odnose na Markovićevo razvijanje pojma socijalizma kroz kritički dijalog sa shvatanjima socijalizma i demokratije u člancima Vladimira Jovanovića kao najistaknutijeg predstavnika liberalizma među pripadnicima udruženja Srpske omladine.
U zaključku autor rezimira u čemu se sastoji aktualnost shvatanja o socijalizmu i društvenom pitanju najznačajnijeg srpskog socijaliste u 19. veku, za razumevanje (ne)uspeha ostvarivanja prve osnovne tačke Markovićevog „političkog testamenta“ koji se odnosi na unutrašnje aspekte socijalizma i socijalne revolucije u Kneževini Srbiji i na Balkanu. Zbog ograničenog prostora, o drugoj tezi Markovićevog „testamenta“, o revoluciji u Turskoj i federaciji na Balkanskom poluostrvu biće reči u drugom tekstu.

Svetozar Marković i glavni tokovi evropskog socijalizma (1840–1890)

Stefan Mandić — 2026-01-26

Različite intelektualne tradicije i doba potpuno su drugačije tumačile delo Svetozara Markovića. Prema mišljenju većine autora, Marković spada u socijalne utopiste, na čiju je misao presudno uticalo rusko narodnjaštvo. Određeni teoretičari gledaju na njega kao na začetnika posebnog balkanskog socijalizma, drugi smatraju njegovo delo bliskim marksizmu, a neki čak i anarhizmu. Takođe, u intelektualnoj javnosti ne postoji konsenzus u vezi s tim da li je misao Markovića racionalna i progresivna, ili iracionalna i antimodernistička. Dok većina autora smatra da je Marković bio progresivni mislilac, pojedini, naročito oni iz kruga savremenih srpskih liberala, stava su da je njegova misao antimodernizacijska. Osnovni cilj ovog rada je da utvrdi kakav je socijalizam Svetozar Marković „propovedao“ i da li se može svrstati među progresivne intelektualne snage. Stoga je Markovićev svetonazor poređen sa teorijskim osnovama Marksa, Černiševskog, Bakunjina i Prudona, najznačajnijim socijalistima u periodu između 1840. i 1890. godine. Osnovni zaključak rada je da je Svetozar Marković bio progresivni mislilac i da ga treba smatrati liberterskim multilinearnim marksistom sa revizionističkim tendencijima ili sintetičarem marksizma i ruskog narodnjaštva.

Svetozar Marković: „Srbija na istoku“ ili „Velika Srbija“

Milojica Šutović — 2026-01-26

Svetozar Marković je svojim međusobno povezanim idejama prvi stvorio sistematizovano znanje o srpskom društvu, dao njegovo objašnjenje i predvideo njegovo buduće kretanje. Time je u savremenom smislu ispunio najznačajnije kriterijume definicije sociološke teorije i napisao celovitu društvenopolitičku studiju Srbija na istoku, kritikujući i osporavajući program „Velike Srbije“. Obe će biti predmet analize, čiji je cilj pokazati njihov teorijski, praktično politički i nacionalni značaj, sa stanovišta kritične teorije društva, teorije nacionalizma i sistemske teorije društva. Pritom će se imati u vidu ideološko stanovište prvog srpskog socijaliste i prvog srpskog „radikalnog sociologa“ sociološke imaginacije.

Svetozar Marković (1846–1875) u kulturi sećanja kod Srba

Zvezdana Elezović — 2026-01-26

Autorka rada istražuje mesto Svetozara Markovića u kulturi sećanja kod Srba, sa posebnim osvrtom na institucionalne i spomeničke oblike koji čuvaju i oblikuju njegov istorijski i simbolički značaj. Jedna od najistaknutijih ličnosti srpske socijalističke misli i demokratske tradicije 19. veka, Marković je postao važan i trajan simbol društvenog angažmana, prosvetiteljstva i ideje socijalne pravde. Njegovo ime nose brojne ustanove u Srbiji – od obrazovnih i kulturnih institucija, kao što je Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković“ u Beogradu, do nekadašnjeg grada Svetozarevo (današnja Jagodina) – što svedoči o širini i trajnosti njegovog mesta u kolektivnom pamćenju. Bista Svetozara Markovića ispred Univerzitetske biblioteke u Beogradu stoji kao simbol akademske i idejne tradicije koju je on utemeljio. Polazeći od teorijskih postavki kulture sećanja, u radu se pokazuje da je Markovićeva ličnost u javnom diskursu bila predmet različitih ideoloških tumačenja u zavisnosti od istorijskog konteksta.

Od kolektivnog sećanja na Drugi svetski rat do kapitala istorijskog sećanja: transformacija kulture sećanja u svesti ruskih studenata

Yuri Vishnevsky — 2026-01-26

Rad je posvećen proučavanju kulture sećanja u Rusiji. U njemu su predstavljeni rezultati sociološkog istraživanja dinamike istorijskog sećanja na Drugi svetski rat u svesti ruskih studenata. Istraživanje se zasniva na podacima monitoringa Ruskog sociološkog društva, koji je sproveden od 2005. do 2025. godine. Uzorak iz 2025. godine obuhvata 19.236 studenata sa 82 univerziteta. Članak pokazuje da razumevanje sećanja na pobedu u ovom ratu kao kapitala daje tom sećanju društveno značenje i važnost. Takva interpretacija formira osećaj korisnosti kod subjekta, aktualizuje iskustvo prošlosti i proširuje mogućnosti u sadašnjosti i budućnosti, čuvajući kulturu sećanja nacije. U radu se takođe pokazuje nedoslednost patriotskog percipiranja istorije rata kod ruskih studenata – rast interesovanja za ove događaje uz očuvanje „deformacije sećanja“ koji se pojavio 90-ih godina 20. veka.

Društveni prostor siromaštva kao predmet sociološke analize

Alexey Klyuev — 2026-01-26

Autori ovog rada istražuju konceptualizaciju „društvenog prostora siromaštva“ i njegov značaj za savremenu sociološku analizu siromaštva. Sprovedena je pregledna analiza međunarodnih (Web of Science) i nacionalnih (RSCI, SCIndeks) publikacija s ciljem otkrivanja preovlađujućih teorijskih i metodoloških pristupa – društvene isključenosti, pristupa mogućnostima, režima socijalne zaštite, institucionalne teorije, zajedničke proizvodnje i društvenog prostora. Bibliometrijska analiza ukazuje na to da, uprkos relativno ograničenom kvantitativnom prisustvu, koncept društvenog prostora pokazuje visoku disciplinarnu važnost: njegova citiranost i Hiršov indeks su značajno veći u poređenju sa širim interdisciplinarnim područjem. Koristeći bibliometrijski alat VOSviewer, autori studije mapirali su strukturne klastere i semantičku dinamiku istraživanja siromaštva, pokazujući prelazak sa makrostrukturnih kategorija (isključenost, nejednakost, paternalizam) na pristupe orijentisane na aktivnosti, koji naglašavaju subjektivna iskustva i strategije suočavanja sa siromaštvom. U radu se opravdava potreba za uvođenjem analitičke kategorije „društveni prostor siromaštva“ koja ujedinjuje strukturne, resursne i agenturne aspekte i odražava prelazak sa statičkih predstava o siromaštvu na procesualnu perspektivu, orijentisanu na individualne i kolektivne puteve prevazilaženja deprivacije.

Aksiološke dimenzije porodičnog diskursa: kvalitativna analiza ženskih blogova u ruskim i srpskim digitalnim prostorima

Tatyana V. Leontyeva — 2026-01-26

Autori ovog rada istražuju predstavljanje porodičnih vrednosti u kontekstu ženskih blogova u Rusiji i Srbiji. Metodološki gledano, autori primenjuju analizu sadržaja, fenomenološki pristup i aksiološki okvir u tumačenju blogerskih narativa. Pretpostavka je da učestalost blogerskog angažmana u određenim tematskim oblastima u tekstualnim objavama i video-snimcima može biti zamišljena kao empirijski pokazatelj njihovih dominantnih vrednosnih orijentacija. Ključne vrednosti prepoznate u ženskim blogovima su: deca, zajednička porodična putovanja, zajedničke porodične proslave, vođenje domaćinstva itd. Primećuje se da ove vrednosti obično nisu izričito naznačene u okviru narativa, ali su implicitno prisutne. Značajne sličnosti pronađene su u pokrivenosti porodičnih tema u ruskoj i srpskoj blogerskoj sferi.

Altruizam u životnom prostoru ruske omladine

Natalya Antonova — 2026-01-26

Cilj studije bio je da se identifikuje to kako se altruizam shvata i sprovodi u životnom prostoru mladih. Metodološka osnova studije bila je onlajn anketa (n = 641) i serija polustrukturiranih intervjua (n = 10) sa mladim ljudima iz Jekaterinburga i Sverdlovske oblasti, starosti od 18 do 30 godina. Rezultati studije pokazali su da većina mladih ljudi definiše altruizam kao bezuslovnu pomoć povezanu sa empatijom, odgovornošću i željom da svet učine boljim mestom. Najčešći oblici altruizma su svakodnevna dela. Istovremeno, zabeležena je opreznost u pomaganju strancima. Zaključak naglašava da altruizam zadržava stabilnu vrednost među ruskom omladinom i predstavlja važan element socijalne integracije i građanske aktivnosti.

Programi ruskih preduzeća usmereni na porodice zaposlenih: analiza sadržaja zasnovana na podacima EKD rejtinga

Irina Kobets — 2026-01-26

Cilj ovog istraživanja jeste da ispita karakteristike korporativnih programa podrške porodicama zaposlenih i njihove regionalne specifičnosti. Istraživanje je sprovedeno u Rusiji u periodu april–maj 2025. godine. Sprovedena je analiza sadržaja podataka iz EKD (engl. EPS) rejtinga preduzeća (182 preduzeća iz 48 regiona). Rezultati pokazuju da preduzeća uglavnom sprovode univerzalne mere, kao što su jednokratne finansijske naknade i korporativni događaji, dok su sveobuhvatni dugoročni programi znatno manje zastupljeni. Najviši nivoi angažovanosti uočeni su u Centralnom i Privolžskom federalnom okrugu, pri čemu velika preduzeća pokazuju veću sklonost za usvajanje ovakvih praksi. Ovi rezultati pružaju empirijsku osnovu za procenu aktuelnog stanja korporativne demografske politike i za identifikovanje potencijalnih pravaca njene institucionalizacije i daljeg razvoja.

Snalaženje u muškom domenu: rod, rad i nejednakosti na indijskim platformama za dostavu hrane

Mohammed Anfas Koolanneri — 2026-01-26

U sve većem diskursu o radu u gig ekonomiji, iskustvo žena koje rade na gig pozicijama ostaje nedovoljno istraženo. Presek specifične organizacije rada na platformama za gig rad i postojećih rodno obojenih društvenih normi proizvodi različite ishode u različitim kontekstima. Ovaj rad istražuje kako radnice u dostavi hrane ulaze, opstaju i snalaze se na indijskim platformama za dostavu hrane – sektoru koji se u velikoj meri smatra „muškim“ domenom. Koristeći kvalitativni istraživački pristup, ova studija se oslanja na 20 polustrukturiranih intervjua sa ženama i muškarcima koji rade na glavnim platformama za dostavu hrane u Tiruvanantapuramu, u Indiji. Rezultati pokazuju kako se rodne društvene norme odražavaju i reprodukuju u politikama i praksama platformi za dostavu hrane. Ovakva dinamika ograničava učešće žena, oblikuje njihovo radno vreme i na kraju povećava razliku u zaradi između muškaraca i žena na platformama za dostavu hrane. U ovom radu naglašena je potreba za politikama i praksama koje promovišu pozitivnu diskriminaciju kako bi se povećalo učešće ženske radne snage i osigurala ravnopravna zarada, i istovremeno negovali dostojanstveni i inkluzivni uslovi rada u okviru gig ekonomije.

Svetozar Marković – preteča istorijske sociologije i rodonačelnik socijalističke misli i pokreta u Srbiji i na Balkanu

Ljubiša R. Mitrović — 2026-01-26

U radu se analizira ličnost i delo Svetozara Markovića, kao učitelja emancipatorske energije, preteče istorijske sociologije u nas i utemeljivača socijalističke misli i osnivača socijalističkog pokreta u Srbiji i na Balkanu. Najpre se čini osvrt na ulogu velikih „sunčanih ličnosti“, večnih zvezdanih fenjera, narodnih buditelja, u istoriji i kolektivnom pamćenju naroda. Potom se daje kraći biografski osvrt na ličnost i delo Svetozara Markovića (1846–1875). Centralni predmet našeg sociološkog razmatranja čini Markovićev doprinos istorijskoj sociologiji i značaju reaktuelizacije njegovih socijalističkih misli i poruka o radeničkom pitanju, „o hlebu i samoupravi“ u kontekstu postsocijalističkih društava na Balkanu, za obnovu savremene levice.

Svetozar Marković i švajcarska demokratija

Slobodan Antonic — 2026-01-26

Svetozar Marković (1846–1875) u Švajcarskoj je živeo 1869–1870. i za to vreme upoznao švajcarski sistem neposredne demokratije, pogotovo u kantonu Cirih. I u Srbiji je postojala snažna tradicija opštinske samouprave, koja je počivala na opštinskim zborovima, kao obliku neposredne demokratije. Marković je želeo da po švajcarskom modelu reformiše Srbiju u savez samoupravnih srezova. U drugom koraku, prema Markovićevoj zamisli, srezovi i sama asocijacija postepeno bi počeli da poprimaju socijalistički karakter. Posle Pariske komune (1871), kada je i Marks prihvatio ideju komunalizma, a posebno kada se saglasio s idejom „ruskog“ puta u socijalizam – s osloncem na tradicionalnu seosku opštinu – stanovišta Markovića i Marksa su se potpuno približila. Stoga se i Marković sasvim slobodno može svrstati u marksiste. Ali, pošto je izričito bio za demokratski put u socijalizam (u fazi dva), Markovića možemo oceniti kao marksistu-demokratu.

Pošasti modernizacije i pohvala patrijarhatu u „Srbiji na istoku“ Svetozara Markovića

Ljubinko Milosavljević — 2026-01-26

Autor u ovom radu čini najpre kratak osvrt na neke vrednosti, još više na mane savremenog sveta, s ciljem da modernizovani svet suoči sa patrijarhatom, o kome opširno piše Svetozar Marković u Srbiji na istoku. Za razliku od danas dominirajućeg trenda da se patrijarhalni način života omalovažava, a njegove vrednosti ignorišu, Svetozar je ispisao svojevrsnu pohvalu patrijarhatu, ali je iskazao i žaljenje što se srpsko društvo, sa oslobađanjem od Turaka i uređenjem sopstvene države, nije gradilo na svojim patrijarhalnim osnovama već se birokratizovalo po nekim zapadnim uzorima, i to pošto ih je i sam Zapad napustio. On je Srbiji video mesto na Istoku, među slovenskim narodima i državama, čiji su društveni temelji bili takođe patrijarhalni. Međutim, istorijski tokovi, nasuprot Markovićevim očekivanjima, išli su uglavnom u suprotnom smeru. Rad ima za cilj da suoči dva sveta, patrijarhalni, o kome svedoči S. Marković u svojoj najznačajnijoj knjizi, i moderni, kako je sagledan u literaturi i autorovom neposrednom empirijskom uvidu. Pritom će u analizi biti primenjen istorijski pristup i komparativni metod.

Sociološka analiza sociopatoloških pojava u djelu „Srbija na istoku“ Svetozara Markovića

Bilјana Milošević Šošo — 2026-01-26

U Srbiji 19. vijeka, uoči modernizacijskih procesa, javlja se kritički glas koji ukazuje na društvene, političke i moralne devijacije novog poretka. Jedan od najznačajnijih predstavnika ovakvog pogleda bio je Svetozar Marković. Njegovo djelo Srbija na istoku predstavlja politički i sociološki traktat, ali i oštru kritiku nepravdi i disfunkcija srpskog društva nakon oslobođenja od Osmanlija. Cilj rada je da, primjenom analize sadržaja i sociološkog teorijskog okvira, sistematizuje sociopatološke pojave opisane u djelu, te prikaže Markovićeve reformske prijedloge i viziju društvene transformacije. Analiza pokazuje da njegovi uvidi ostaju aktuelni i danas, kao okvir za razumijevanje sistemskih devijacija i potrebe za etičkom odgovornošću.

Sociološki i društveni doprinos Svetozara Markovića

Ivana Luknar — 2026-01-26

U ovom radu posvećenom tematskoj sekciji „Svetozar Marković: 150 godina od smrti“ nastojimo da interpretiramo i osvetlimo sociološki i društveni doprinos Svetozara Markovića srpskoj nauci na osnovu kvalitativne analize sadržaja, naročito kada je reč o srpskim i balkanskim prilikama. Markovićeva promišljanja i dalje predstavljaju prosvetljujuće smernice za intelektualce koji se bave društvenim pitanjima, a koji su zagovornici zaštite nacionalnih interesa i koji podstiču razvoj lokalnih i regionalnih zajednica. Oni se rukovode idejom o društvu koje služi stvarnim potrebama radnih ljudi u težnji da prevaziđu protivrečnosti nastale iz akumulacije kapitala. Sasvim očekivano, mnoga Markovićeva gledišta deluju zastarela i idealistična, s obzirom na to da je prošao gotovo vek i po od njihovog nastanka. Međutim, njihova različita tumačenja i dalje mogu da podstaknu modernu misao i ponude uvid u društvena i politička pitanja sa kojima se suočava srpski narod u današnjem društvenoistorijskom kontekstu.

Rodna perspektiva u razumevanju i percepciji klimatskih promena

Biljana T. Prodović Milojković — 2025-11-24

Autorke rada ispituju klimatske promene iz rodne perspektive, analizirajući kako pol i marginalizacija oblikuju percepciju i odgovor na klimatske izazove. U radu se polazi od pretpostavke da žene, zbog ranjivijeg društvenog položaja, trpe specifične posledice klimatskih promena, ali istovremeno pokazuju veću proaktivnost u klimatskoj akciji. U istraživanju primenjuju kombinaciju kvantitativnih i kvalitativnih metoda, uključujući analizu literature, upitnik, kao i podatke i izveštaje relevantnih organizacija, poput IPCC-a. Rezultati pokazuju da su žene disproporcionalno pogođene, posebno u marginalizovanim zajednicama, ali značajno doprinose ekološkim rešenjima. Zaključuje se da je ključno veće uključivanje žena u procese donošenja odluka i jačanje njihove uloge kroz obrazovanje i medijsku podršku radi ostvarivanja održivih klimatskih rešenja.

Od televizijskog gledaoca do digitalnog potrošača: uticaj sportskih idola na oblikovanje potrošačke svesti

Slobodan M Penezić — 2026-01-26

Razvoj novih tehnologija, video-striming platformi, društvenih medija i složenih marketinških mreža transformisao je tradicionalnog TV gledaoca u globalnog potrošača. Uporedo, kada je reč o oblasti sporta, vrhunski sportisti postali su influenseri čija je snaga u promociji i prodaji određenog brenda velika zahvaljujući kredibilitetu izgrađenom u svetu discipline i postignuća, čime utiču ne samo na lojalnu publiku već i na širu populaciju. Pored ovih makroinfluensera, analiziraćemo i mikroinfluensere koje algoritmi društvenih mreža prepoznaju kao posebno uticajne u specifičnim nišama relevantnim za digitalni marketing. Polazimo od pretpostavke da medijatizacija sporta preobražava sportske idole u simbolički kapital visokog marketinškog i kulturnog značaja, ujedno podstičući nastanak savremenog društva spektakla. Istraživanje je bazirano na kvalitativnom teorijsko-analitičkom pristupu i interdisciplinarnoj sintezi uvida iz medijskih studija, sociologije sporta i marketinga, koristeći kritičku analizu sadržaja, komparativnu analizu brend ambasadora, studije slučaja i deduktivno zaključivanje. Cilj je da se prikaže kako medijatizacija sporta i uloga idola kao nosilaca simboličkog kapitala oblikuju potrošačku svest u digitalnom okruženju.

Oblici sharenting-a kao savremenog društvenog fenomena prikazivanja dece

Uroš Novaković — 2026-01-26

U radu se analizira savremena praksa roditelja da na društvene mreže i uopšte online platforme postavljaju virtuelne sadržaje o svojoj deci. Deljenje sadržaja o detetu na društvenim mrežama kao i online bez ograničenja predstavlja pristup koji u potpunosti priznaje pravo i slobodu roditelja da oblikuju vidljivost deteta, kao i pravo deteta na privatnost. Čak ni ograničenost pristupa sopstvenom profilu određenom bliskom krugu osoba ne garantuje apsolutnu zaštitu blagostanja deteta. Naime, opasnost kod zatvorenih profila, u kojima samo „prijatelji“ ili bliske osobe, rođaci, kumovi deteta imaju pristup, ogleda se u tome da te osobe dalje mogu prosleđivati, odnosno preuzimati takve sadržaje. Inicijalno, pojam sharenting-a vezivao se za deljenje sadržaja o deci iz altruističkih motiva, pa zatim iz isključivo ličnih, zabavnih, neprofitnih pobuda roditelja, a dalja „evolucija“ ovog fenomena išla je u pravcu toga da roditelji dele sadržaje vezane za decu iz poslovnih pobuda. Deljenje sadržaja o deci iz zabavnih motiva roditelja vodeći je razlog zašto se dele sadržaji o deci online.

Filozofski diskurs liberalizma

Dušan Smiljanić — 2026-01-26